Z uwagi na wykształcenie oraz zainteresowania badawcze kraina idealna w literaturze dziecięcej interesuje mnie nie jako element prostych narracji dydaktycznych, lecz jako część złożonej formacji kulturowej i intelektualnej. Literatura dziecięca nie stanowi wyłącznie zasobu norm i wartości przeznaczonych do przekazania młodemu odbiorcy, ale przede wszystkim przestrzeń, w której krystalizują się wielowiekowe tradycje literackie, strategie intertekstualne oraz modele wyobraźni kulturowej. W tym sensie może być ona rozumiana jako swoisty metajęzyk kultury, zdolny do przetwarzania i reinterpretowania dawnych wzorców, w tym również antycznych.
Współczesny rynek wydawniczy oferuje liczne teksty adresowane do dzieci, które funkcjonują jako nośniki trwałych struktur znaczeniowych i wprowadzają odbiorcę w obieg kultury wysokiej. Wspaniałym przykładem jest książka Justyny Bednarek Sekretna historia ludz… skarpetek, naprawdę polecam wszystkim tropicielom literackich toposów, tak na początek. Literatura ta pełni funkcję mediacyjną, sytuując się pomiędzy doświadczeniem dziecka a tradycją literacką, z którą może ono zetknąć się w późniejszym etapie edukacji lub samodzielnej lektury.
Znajomość nawiązań, przekształceń oraz tożsamości literackich nie jest jedynie elementem erudycji, lecz warunkiem pełniejszego uczestnictwa w kulturze. Umożliwia ona uchwycenie ciągłości tradycji, która konstytuuje europejską i światową tożsamość kulturową, a zarazem odsłania mechanizmy przekształceń i reinterpretacji tekstów.
Dobrym przykładem tego rodzaju zjawisk jest popularna dziecięca piosenka:
Ojciec Wirgiliusz uczył dzieci swoje,
A miał ich wszystkich sto dwadzieścia troje.
Hejże, dzieci! Hejże-ha!
Róbcie wszystko to, co ja.
W powszechnym odbiorze imię „Wirgiliusz” bywa błędnie kojarzone z rzymskim poetą Wergiliuszem, co prowadzi do uproszczonych interpretacji. W literaturze przedmiotu pojawiają się jednak inne próby identyfikacji tej postaci. Zgodnie z ustaleniami Janiny Pudełek1, „ojciec Wirgiliusz” może odnosić się do Virgilia Caloriego, dziewiętnastowiecznego baletmistrza i pedagoga związanego z Teatrem Wielkim w Warszawie, który w latach 1869–1874 kierował zespołem baletowym oraz szkołą tańca.
W tym ujęciu liczba „sto dwadzieścia troje” interpretowana jest jako odniesienie do liczby tancerzy i uczniów pozostających pod jego opieką. Przykład ten ukazuje, w jaki sposób tekst funkcjonujący w obiegu dziecięcym może podlegać różnorodnym reinterpretacjom oraz jak łatwo dochodzi do nakładania się odmiennych porządków kulturowych i znaczeniowych.
Analiza tego typu zjawisk unaocznia, że literatura dziecięca nie jest przestrzenią znaczeń prostych i jednoznacznych, lecz polem dynamicznych relacji intertekstualnych, w których dawne tradycje ulegają przemieszczeniom, uproszczeniom lub reinterpretacjom. To właśnie w tym kontekście zasadne staje się podjęcie refleksji nad obecnością i przekształceniami antycznych modeli wyobraźni w tekstach kierowanych do młodego odbiorcy.
Podjęcie refleksji nad twórczością Wergiliusza i Owidiusza w kontekście literatury dziecięcej wynika z przekonania o trwałości pewnych struktur wyobraźni, które – choć wywodzą się z literatury antycznej – funkcjonują również w późniejszych formach kultury. Szczególnie istotnym przykładem takiej trwałości jest topos krainy idealnej, który podlega licznym przekształceniom, zachowując jednak swoją podstawową funkcję organizowania doświadczenia i wyobraźni.
Poetyckie spektrum krain idealnych, a także sposób ich kreowania i konceptualizowania, ma dla poetów rzymskich znaczenie fundamentalne. Kraina idealna w literaturze nie jest bowiem wyłącznie konstruktem estetycznym, lecz stanowi jedną z podstawowych figur organizujących wyobraźnię kulturową. W tym sensie kraina idealna w literaturze antycznej ujawnia się jako model świata, który nie tylko przedstawia rzeczywistość, lecz także ją normuje, projektuje i interpretuje.
Pozbawiona trosk doczesnych przestrzeń idealna nie funkcjonuje zatem jako prosta ucieczka od rzeczywistości, lecz jako struktura znacząca, w której ujawniają się napięcia między naturą a kulturą, między pierwotnością a cywilizacją, między harmonią a jej utratą. Jak zauważa Alina Witkowska, odwołując się do refleksji Herdera, Arkadia nie istnieje jako byt przestrzenny, lecz jako pewna dyspozycja egzystencjalna człowieka2. W tym ujęciu kraina idealna w literaturze przestaje być miejscem, a staje się kategorią doświadczenia, uwewnętrznioną i potencjalnie uniwersalną.
W twórczości Wergiliusza i Owidiusza kraina idealna w literaturze zostaje jednak poddana daleko idącej strukturyzacji. Nie jest ona wyłącznie projekcją pragnienia, lecz pełni funkcję modelu aksjologicznego, który wyznacza relację między człowiekiem a światem. Poeci rzymscy konstruują ją jako swoisty mechanizm orientacyjny, który organizuje zarówno doświadczenie jednostki, jak i zbiorową wyobraźnię społeczną. W tym sensie antyczne modele wyobraźni nie zanikają, lecz ulegają przekształceniu i trwają w późniejszych formach kultury, w tym również w literaturze adresowanej do dziecka3.
Kraina idealna w literaturze antycznej jako figura utraty i rekonstrukcji
Analiza twórczości Owidiusza pozwala uchwycić szczególny wymiar tego toposu. W Metamorfozach kraina idealna w literaturze zostaje wpisana w narrację o czterech wiekach ludzkości, co nadaje jej charakter temporalny. Złoty wiek stanowi moment absolutnej harmonii, w którym człowiek funkcjonuje w stanie pierwotnej niewinności, a relacja z naturą nie jest jeszcze zapośredniczona przez przemoc ani pracę.
Opis ten ma charakter modelowy. Kraina idealna w literaturze antycznej jawi się tu jako stan, w którym nie istnieje potrzeba prawa ani instytucji regulujących życie społeczne, ponieważ porządek świata ma charakter immanentny. Jednocześnie jednak ten stan nie trwa. Kolejne epoki wprowadzają stopniową degradację, która prowadzi do utraty pierwotnej harmonii.
W tym sensie kraina idealna w literaturze zostaje wpisana w logikę nostalgii. Jest ona obecna jako punkt odniesienia, lecz zarazem nieosiągalna. Jak zauważa Jonathan Culler, literackie konstrukcje znaczenia często funkcjonują jako systemy różnicy, w których sens ujawnia się poprzez to, co utracone lub nieobecne4. Kraina idealna w literaturze antycznej doskonale wpisuje się w tę logikę.
Wergiliusz rozwija ten motyw, wprowadzając istotne przesunięcie. W Georgikach kraina idealna w literaturze nie jest już stanem pierwotnym, lecz projektem, który musi zostać zrealizowany poprzez pracę. Harmonia zostaje tu powiązana z wysiłkiem, co oznacza przejście od modelu naturalnego do modelu kulturowego.
Bukoliki natomiast przywracają wymiar nostalgiczny. Kraina idealna w literaturze pojawia się jako przestrzeń utracona, dostępna jedynie w wyobraźni pasterzy. W tym sensie mamy do czynienia z podwójnym ruchem. Z jednej strony kraina idealna w literaturze zostaje wpisana w projekt cywilizacyjny, z drugiej strony pozostaje przedmiotem tęsknoty.
Kulminacją tej dynamiki jest wizja Elysium w Eneidzie. Kraina idealna w literaturze zostaje tu przeniesiona poza porządek doczesny i nabiera charakteru eschatologicznego. Jest to przestrzeń ostatecznego spełnienia, ale zarazem przestrzeń niedostępna dla żyjących, co potwierdza jej fundamentalną nieosiągalność.
Kraina idealna w literaturze dziecięcej jako przestrzeń inicjacji i doświadczenia
Zestawienie antycznego modelu z literaturą dziecięcą pozwala dostrzec zasadniczą zmianę funkcji, jaką pełni kraina idealna w literaturze. W tekstach adresowanych do młodego odbiorcy nie jest ona już przede wszystkim projektem filozoficznym, lecz narzędziem organizowania doświadczenia.
Dziecko jako odbiorca tekstu literackiego funkcjonuje w sposób odmienny od dorosłego, co podkreślają badania nad recepcją literatury. Jak zauważają Leszczyński i Zając, odbiór dziecka ma charakter silnie zindywidualizowany, emocjonalny i zależny od formy przekazu5. Jednocześnie literatura dziecięca funkcjonuje jako szczególny typ instytucji kulturowej, która określa, co i w jaki sposób może zostać przekazane młodemu odbiorcy6.
W tym kontekście kraina idealna w literaturze dziecięcej pełni funkcję stabilizującą, umożliwiającą oswojenie rzeczywistości. Nie bez znaczenia pozostaje także jej wymiar pedagogiczny, ponieważ literatura dla dzieci od początku swojego rozwoju związana była z projektami wychowawczymi i kształtowaniem postaw odbiorcy7.
Świat przedstawiony zostaje uproszczony, a jego struktura podporządkowana zasadzie czytelności aksjologicznej. Kraina idealna w literaturze dziecięcej staje się przestrzenią bezpieczeństwa, w której możliwe jest doświadczenie ładu i sensu. Jednocześnie jednak nie jest to przestrzeń statyczna.
W przeciwieństwie do antycznego modelu złotego wieku kraina idealna w literaturze dziecięcej ma często charakter przejściowy. Bohater doświadcza jej, lecz nie może w niej pozostać. Opuszczenie świata idealnego staje się warunkiem rozwoju. W tym sensie kraina idealna w literaturze pełni funkcję inicjacyjną, wpisując się w strukturę narracji rozwojowej.
Kluczowe znaczenie ma również rola odbiorcy w procesie konstruowania sensu. Umberto Eco wskazuje, że tekst literacki zakłada istnienie czytelnika modelowego, który aktualizuje jego znaczenia8. W przypadku dziecka proces ten nabiera szczególnej intensywności. Kraina idealna w literaturze dziecięcej nie jest jedynie przedstawiona, lecz współtworzona w akcie lektury.
Kraina idealna w literaturze dziecięcej i jej transformacje w tradycji baśniowej
Baśń stanowi szczególny przypadek realizacji tego toposu. Kraina idealna w literaturze dziecięcej często przyjmuje formę świata baśniowego, w którym obowiązuje wyraźna struktura aksjologiczna. Jak pokazuje Weronika Kostecka, baśń operuje stabilnymi schematami fabularnymi i wartościami, które organizują doświadczenie odbiorcy9.
Jednak współczesne przekształcenia tego gatunku prowadzą do jego problematyzacji. Kraina idealna w literaturze nie jest już przedstawiana jako oczywista i jednoznaczna. W ujęciu ponowoczesnym dochodzi do jej dekonstruowania, co wiąże się z szerszymi przemianami kulturowymi.
Leszczyński wskazuje, że literatura dziecięca coraz częściej podważa uproszczone modele rzeczywistości, ukazując ich umowność i ograniczenia10. W rezultacie kraina idealna w literaturze przestaje być stabilnym punktem odniesienia, a staje się przedmiotem refleksji.
Kraina idealna w literaturze okazuje się strukturą niezwykle trwałą, lecz zarazem podlegającą nieustannym przekształceniom. W twórczości Wergiliusza i Owidiusza stanowi ona wyraz tęsknoty za utraconym porządkiem świata oraz próbę jego rekonstrukcji na poziomie poetyckim i symbolicznym.
W literaturze dziecięcej kraina idealna w literaturze zyskuje natomiast wymiar funkcjonalny i inicjacyjny. Przestaje być jedynie obrazem doskonałości, a staje się narzędziem poznawania świata i samego siebie.
Ostatecznie kraina idealna w literaturze nie jest miejscem, lecz formą myślenia o rzeczywistości. To właśnie ta zdolność do adaptacji sprawia, że pozostaje jednym z najważniejszych toposów kultury europejskiej.
Jeśli ktoś z Was chciałby się zanurzyć w akadyjskim klimacie, to oczywiście zapraszam do odwiedzenia Parku Romantycznego w Arkadii.
Na zakończenie zamieszczam fragment Metamorfoz…do przemyślenia, całość dostępna w serwisie Wolne Lektury. Proszę się przyjrzeć jak poeta opisuje naszą cywilizacyjną „ewolucję”. Czy uda się kiedyś wrócić do złotego wieku? Kto to raczy wiedzieć…
CZTERY WIEKI LUDZKOŚCI
Złoty najpierw wiek nastał. Nie z bojaźni kary,
Lecz z własnej chęci człowiek cnoty strzegł i wiary.
Kary, trwogi nie znano. W spiżowych tablicach
Groźby praw, i wyroku na sędziego licach
Lud nie czytał: bez sędziów byli bezpiecznemi.
Jeszcze sosna dla obcej odwiedzenia ziemi
Nie zstąpiła do morza ze swych gór rodzinnych,
A człowiek prócz ojczystych nie znał brzegów innych.
Grodów nie otaczano spadzistymi wały,
Proste trąby i surmy zagięte nie brzmiały;
Hełmu, miecza nie było, i bez wojsk narody
Używały w spokoju bezpiecznej swobody.
Jeszcze bronią nie tknięta, od pługa spokojna,
Wszystko z siebie dawała ziemia w dary hojna.
Przestając na pokarmie, zrodzonym bez pracy,
Z drzew owoc, z gór poziomki zbierali wieśniacy,
Tarnki i głóg, rosnący na krzakach ciernistych,
I żołędzie, co spadały z dębów rozłożystych.
Wiosna była wieczysta. Zefiry łagodne
Rozwijały tchem ciepłym kwiaty samorodne.
Zboża na nieoranej rodziły się ziemi
I łan ugorny kłosy połyskał ciężkiemi.
Hojną płynęły strugą i nektar, i mleko,
I z dębu zielonego złote miody cieką.
Gdy strąciwszy Saturna w ciemne piekieł kraje
Jowisz wziął berło świata, wiek srebrny nastaje,
Gorszy niżeli złoty, od spiżu szczęśliwszy.
Wtedy to Jowisz, dawnej wiosny czas skróciwszy,
Na zimę, zmienną jesień, na lata upały
Oraz na krótką wiosnę rok rozdziela cały.
Wtedy jęło powietrze wrzeć skwarnymi spieki,
Wiatry ścięły w lód wodę i zamarzły rzeki.
Szukano domów: były domami gęstwiny,
Pieczary i szałasy z chróstu i wikliny.
Zaczęto w długie skiby ukrywać nasiona
I jękła para cielców, jarzmem uciśniona.
Wiek trzeci był spiżowy, dziki, niespokojny,
A choć wolny od zbrodni, już skory do wojny.
Ostatni jest wiek czwarty, z twardego żelaza.
Z nim wszelkiej zbrodni na świat wyległa zaraza.
Wstyd, niewinność i wiara, i prawda uciekła.
Ich miejsce wzięła chytrość, zdrada, zemsta wściekła,
Przemoc i żądza bogactw, wszech zbrodni przyczyna.
Na wiatry, których nie zna, flis żagle rozpina,
I te, co długo stały na wyniosłej górze
Sosny, płynąc po morzach wyzywają burze.
Wprzód wspólną jak powietrze, jak słoneczna jasność,
Człowiek ziemię pomierzył i zajął na własność.
Nie dość na tym, że zboże rodzić ją zmuszono.
Więcej żądała chciwość: wdarto się w jej łono.
Stąd owe drogie skarby zostały dobyte
Do zła podniety, dotąd blisko piekieł skryte.
Od złota podżegana, a żelazem zbrojna,
Wśród mordów i pożogi wyszła na świat Wojna.
Błysła hartownym mieczem krwią zlana jej ręka.
Żyją z łupiestw. Już gościa gospodarz się lęka,
Teść zięcia, brat własnego syna nienawidzi,
Mąż w żonie, żona w mężu wroga swego widzi.
Macocha swym pasierbom jad gotuje skrycie,
A syn chciałby przed czasem ojcu skrócić życie.
Ginie cnota. Krwią zlane widząc ludzkie plemię,
Ostatnia z bóstw, Astrea, opuściła ziemię.
- Janina Pudełek, „Ojciec Wirgiliusz” Calori, twórca baletu „Pan Twardowski” [w:] Pan Twardowski, program premiery Teatru Wielkiego – Opery Narodowej z 27 kwietnia 2008, pod red. Pawła Chynowskiego, s. 11-18. ↩︎
- A. Witkowska, Słowiański mit początku, Warszawa 1972, s. 34. ↩︎
- A. Czabanowska-Wróbel, [Ta dziwna] instytucja zwana literaturą dla dzieci, „Teksty Drugie” 2013, nr 5, s. 13–14. ↩︎
- J. Culler, Teoria literatury, przeł. M. Bassaj, Warszawa 1998, s. 112. ↩︎
- G. Leszczyński, M. Zając, Książka i młody czytelnik, Warszawa 2013, s. 9–12. ↩︎
- A. Czabanowska-Wróbel, dz. cyt., s. 13. ↩︎
- A. Ungeheuer-Gołąb, O związkach pedagogiki z literaturą dziecięcą…, „Polska Myśl Pedagogiczna” 2019, s. 255–256. ↩︎
- U. Eco, „Czytelnik modelowy”, „Pamiętnik Literacki” 1987, nr 2, s. 287–305. ↩︎
- W. Kostecka, Baśń postmodernistyczna, Warszawa 2014, s. 9–15. ↩︎
- G. Leszczyński, Książki pierwsze. Książki ostatnie?, Warszawa 2012, s. 7–11. ↩︎
