Są książki, które nie próbują nas złapać za rękaw od pierwszego zdania. Nie krzyczą, nie przyspieszają pulsu, nie obiecują natychmiastowej przygody. Zamiast tego stoją trochę z boku i czekają, aż sami do nich podejdziemy. Kalafiornia mon amour Agaty Widzowskiej należy właśnie do tej kategorii. I jeśli ktoś szuka literatury, która od samego początku oferuje fajerwerki, może poczuć się początkowo nieco zawiedziony, chociaż w miarę rozwoju akcji czytelnik będzie mógł się zetknąć z kosmitami, śmigłowcami typu Black Hawk i ratunkowymi gołębiami, dlatego warto dać się porwać tej wyjątkowej książce.
W tej opowieści wszystko dzieje się inaczej. Tak jak należy. Z odpowiednim wprowadzeniem i konsekwentnie prowadzoną narracją, czyli tak, jak powinno być w każdej dobrej książce. Wolniej. Ciszej. Uważniej.
Uważam, że właśnie w tym tkwi siła tej książki.
Kalafiornia mon amour jako opowieść o wspólnocie i relacjach
Kalafiornia mon amour to opowieść, która nie próbuje udowadniać, że dzieci potrzebują ciągłego ruchu, zwrotów akcji i natychmiastowej gratyfikacji. Wręcz przeciwnie. Pokazuje, że młody czytelnik jest kimś znacznie bardziej wymagającym. Kimś, kto potrafi wejść w historię, jeśli tylko ta historia zostawi mu przestrzeń na własne myślenie i przeżywanie.
Na to, by książka była tym, czym według Rudine Sims Bishop powinna być. Oknem, przez które można oglądać świat i czerpać z niego świeżość. Lustrem, w którym można dostrzec własne odbicie. I wreszcie drzwiami, przez które można wejść do literackiego świata. Ten ostatni wymiar wybrzmiewa zresztą w samej książce, kiedy Zoja mówi: „Szkoda, że nie można tak zwyczajnie wchodzić do obrazów”.
To zdanie mówi bardzo dużo. Pokazuje, jak dużą wagę autorka przywiązuje do wyobraźni.
Kiedy czytaliśmy Kalafiornię mon amour z dziećmi, pojawił się ten szczególny rodzaj przyjemności, który daje literatura. Mogliśmy na równym poziomie współuczestniczyć w odkrywaniu tekstu, który tak naprawdę adresowany jest do każdego, bez względu na wiek. Agata Widzowska doskonale to rozumie i ani przez chwilę nie upraszcza świata bardziej, niż to konieczne.
Cała opowieść zaczyna się bardzo zwyczajnie. W kamienicy przy ulicy Zwykłej 4. Już sama nazwa sugeruje coś codziennego, znajomego, niemal przezroczystego, może nawet trochę banalnego. Miejsce, obok którego można przejść i nie zwrócić uwagi. A jednak to właśnie tutaj autorka buduje cały mikrokosmos relacji, napięć i historii, które powoli zaczynają się odsłaniać.
Na początku mieszkańcy tej kamienicy są dla siebie właściwie nikim. Numerami na drzwiach, mijanymi sylwetkami, cichymi obecnościami. Zoja, jedenastoletnia bohaterka, patrzy na nich dokładnie w ten sposób. I trudno się jej dziwić. Współczesne życie często uczy nas właśnie takiego widzenia innych ludzi. Jako tła, nie jako opowieści.
I tutaj pojawia się pierwszy, bardzo ważny moment tej książki. Autorka pokazuje, że relacje nie pojawiają się nagle. One muszą się wydarzyć. Muszą zostać wywołane przez coś, co naruszy dotychczasowy porządek.
Tym czymś jest powódź.
Motyw żywiołu nie jest tu przypadkowy. W literaturze często pełni funkcję graniczną. Zmusza bohaterów do wyjścia poza schematy i role, które dotąd wydawały się bezpieczne. Można odczytywać tę sytuację jako współczesną wariację na temat potopu, który nie tyle karze, ile ujawnia. Ujawnia to, co było ukryte pod powierzchnią codzienności. Relacje, lęki, samotności, ale też potencjał wspólnoty.
Kamienica zaczyna przypominać arkę. Nie w sensie dosłownym, lecz symbolicznym. Miejsce, w którym ludzie, wcześniej obojętni wobec siebie, zostają zmuszeni do współistnienia. I właśnie wtedy zaczyna się prawdziwa historia.
Kalafiornia mon amour i świat widziany oczami dziecka
To, co szczególnie przyciąga w tej książce, to sposób, w jaki autorka konstruuje bohaterów. Nie są oni jednowymiarowi. Każdy z nich nosi w sobie coś, co stopniowo wypływa na powierzchnię. Dziwactwa, które początkowo wydają się jedynie zabawnym elementem, okazują się często maską dla czegoś znacznie głębszego.
Śpiewaczka z kurą na balkonie przestaje być tylko ekscentryczną sąsiadką. Malarz Salwador nie jest wyłącznie artystą z pracownią pełną obrazów. Nawet Tadeusz Podjadek, twórca tytułowej Kalafiorni, zyskuje wymiar, który wykracza poza humorystyczny pomysł restauracji opartej na jednym warzywie.
I właśnie Kalafiornia zasługuje na osobną uwagę.
Na pierwszy rzut oka to koncept absurdalny, niemal dziecięco żartobliwy. Restauracja, której hasło brzmi „Pora na kalafiora”, brzmi jak coś, co ma po prostu rozbawić. Ale z czasem okazuje się, że to miejsce pełni znacznie ważniejszą funkcję. Staje się przestrzenią wspólnoty, o którą początkowo sceptycznie nastawieni mieszkańcy zaczynają walczyć. Próbą stworzenia czegoś wspólnego w świecie, który wcześniej opierał się na izolacji.
W tym sensie Kalafiornia działa jak metafora. Pokazuje, że nawet najbardziej nieoczywiste pomysły mogą stać się początkiem zmiany. Że wspólnota nie musi zaczynać się od wielkich idei. Czasem wystarczy coś małego, niepozornego, żeby ludzie zaczęli się do siebie zbliżać.
Warto zatrzymać się na chwilę przy języku tej książki. Agata Widzowska pisze w sposób niezwykle wyważony. Nie epatuje emocjami, nie narzuca interpretacji. Zostawia miejsce dla czytelnika. Nie podaje wszystkiego na tacy. Zaprasza do współtworzenia znaczeń.
I tutaj pojawia się coś, bez czego trudno wyobrazić sobie książkę Agaty Widzowskiej. Jej znak rozpoznawczy. W Kalafiorni mon amour nie mogło zabraknąć wierszy i piosenek, które w naturalny sposób wprowadzają czytelnika w świat przedstawiony, porządkują emocje i nadają opowieści dodatkowy rytm. To nie są jedynie ozdobniki ani przerywniki. Pełnią ważną funkcję. Budują atmosferę, pomagają oswoić trudniejsze momenty, a jednocześnie wprowadzają lekkość, która jest tak charakterystyczna dla twórczości autorki.
Dzięki nim tekst jeszcze wyraźniej otwiera się na młodego odbiorcę. Staje się bliższy, bardziej „do powiedzenia na głos”, do wspólnego czytania, śpiewania, powtarzania. I znów wracamy do tego, co w tej książce najważniejsze. Do wspólnoty. Bo te fragmenty aż proszą się o to, żeby nie zostawiać ich w ciszy, tylko dzielić je z kimś obok.
Dzięki temu książka działa na kilku poziomach jednocześnie.
Dla młodszego czytelnika będzie to opowieść o przygodzie, o relacjach i o pierwszych emocjach, które trudno nazwać, ale które bardzo się czuje. Wątek pierwszego zauroczenia jest tutaj poprowadzony delikatnie, bez przesady i patosu, co sprawia, że brzmi autentycznie.
Dla dorosłego odbiorcy pojawia się cała sieć odniesień. Imię Salwador przywołuje skojarzenia z surrealizmem i sztuką. Motyw potopu otwiera interpretację biblijną. Kamienica jako arka, mieszkańcy jako wspólnota ocalonych, próba odbudowania relacji po kryzysie.
To wszystko nie jest nachalne. Raczej subtelnie wpisane w strukturę opowieści.
Kalafiornia mon amour jako książka o przetrwaniu i uważności
I tutaj dochodzimy do jednej z najważniejszych cech tej książki. Ona nie upraszcza rzeczywistości. Nie sprowadza jej do prostych morałów. Zamiast tego proponuje przestrzeń do zadawania pytań i konfrontowania się z niejednoznacznością świata.
Powódź nie rozwiązuje wszystkich problemów. Relacje nie stają się idealne. Bohaterowie nie przechodzą nagłej, cudownej przemiany. Zmiana jest procesem. Czasem niewygodnym, czasem trudnym, ale realnym.
I to właśnie sprawia, że ta książka zostaje w głowie.
Nie jako spektakularna historia, którą się szybko zapomina, ale jako doświadczenie. Jako coś, co powoli osiada i zaczyna pracować w czytelniku.
Bo nagle okazuje się, że to nie jest tylko opowieść o kamienicy przy Zwykłej 4. To opowieść o każdym miejscu, w którym ludzie żyją obok siebie, ale niekoniecznie razem.
Można czytać tę książkę jako historię o wspólnocie. Ale można też jako opowieść o samotności. O tym, jak łatwo zamknąć się we własnym świecie i nie zauważyć, że za ścianą ktoś przeżywa coś równie ważnego.
Warto też zwrócić uwagę na humor. To nie jest humor nachalny ani wymuszony. Raczej taki, który pojawia się w odpowiednich momentach i działa jak wentyl bezpieczeństwa. Bo jeśli zamiast diety pudełkowej ktoś zamawia dietę… pudelkową, trudno się nie uśmiechnąć. To właśnie ten rodzaj komizmu, który rozładowuje napięcie, ale nie odbiera powagi sytuacji.
Są też kosmici, piec rakietowy, ratunkowe Black Hawki, zapalenie wyrostka, konie, koty, psy i cała masa niesamowitych zwrotów akcji, które z całą pewnością spodobają się czytelnikom. Jest też tęsknota. Ale za kim lub za czym, odkryjcie sami.
Warto dodać, że Kalafiornia mon amour ma także bardzo praktyczny wymiar. Autorka zamieszcza w książce nie tylko przepisy kulinarne, które świetnie korespondują z tytułową Kalafiornią i całym jedzeniowym humorem tej opowieści, ale również zestaw konkretnych wskazówek dotyczących zachowania w sytuacji zagrożenia. Młody czytelnik dowiaduje się, gdzie należy dzwonić, jak zabezpieczyć żywność, jakie przedmioty mogą okazać się najważniejsze i jak myśleć o bezpieczeństwie wtedy, gdy codzienność nagle przestaje być bezpieczna. Dzięki temu książka nie jest wyłącznie opowieścią o powodzi, wspólnocie i sąsiedzkich relacjach, ale staje się także swoistym przewodnikiem przetrwania dla najmłodszych. Takim, z którego mam nadzieję nigdy nie będą musieli korzystać, ale który może oswoić lęk i pokazać, że wiedza w sytuacji kryzysowej naprawdę daje poczucie sprawczości.
Nie bez znaczenia jest również to, że książka kończy się pytaniami do dyskusji. To gest w stronę czytelnika. Lektura się kończy, ale rozmowa dopiero się zaczyna.
Z perspektywy teorii literatury można powiedzieć, że tekst Agaty Widzowskiej bardzo wyraźnie zakłada aktywnego odbiorcę. Nie takiego, który tylko konsumuje historię, ale takiego, który wchodzi z nią w dialog.
Kalafiornia mon amour to książka, która nie spieszy się z opowiadaniem swojej historii. I dobrze. Bo dzięki temu daje coś znacznie cenniejszego niż szybka rozrywka. Daje doświadczenie bycia w świecie przedstawionym. Doświadczenie powolnego odkrywania innych ludzi. Doświadczenie zmiany, która nie jest spektakularna, ale prawdziwa.
Jeśli więc szukacie książki, która nie tylko opowiada historię, ale też coś w Was porusza, zatrzymuje i zostaje na dłużej, warto sięgnąć właśnie po tę. Nie dla akcji. Nie dla efektów. Dla tego, co dzieje się pomiędzy.
Oczywiście nie mogę pominąć ilustracji Pauliny Płuciennik. Moim zdaniem są one dokładnie tym, czego w wielu książkach brakuje. Dopowiadają i dopełniają tekst, ale nie są nachalne. Nie próbują przejąć opowieści ani prowadzić czytelnika za rękę. Raczej cierpliwie mu towarzyszą, zostawiając miejsce na własne dopowiedzenia.
Są trochę jak mieszkańcy kamienicy przy ulicy Zwykłej 4. Ołówkowe, oszczędne, jakby na pierwszy rzut oka niepozorne. A jednak im dłużej się im przyglądamy, tym więcej zaczynamy dostrzegać. Detale, emocje, napięcia ukryte między liniami. Czasem wystarczy drobny gest, spojrzenie, ustawienie postaci albo pusta przestrzeń, żeby ilustracja zaczęła opowiadać własną historię.
Ogromne znaczenie ma też papier. Szary, lekko surowy, sprawia, że ilustracje nie wyglądają jak osobny element, ale jak naturalna część tego świata. Jakby wyrastały z tej samej materii co opowieść. Dzięki temu książka zyskuje niezwykłą spójność wizualną. Tekst i obraz nie rywalizują ze sobą, lecz oddychają w tym samym rytmie.
Bardzo podoba mi się także to, że te ilustracje nie wygładzają świata przedstawionego. Nie czynią go przesadnie kolorowym, cukierkowym ani łatwym. Ich oszczędność świetnie pasuje do historii o ludziach, których trzeba dopiero zobaczyć naprawdę. Tak jak Zoja uczy się patrzeć uważniej na sąsiadów, tak czytelnik uczy się patrzeć uważniej na obrazy Pauliny Płuciennik.
To ilustracje, które zatrzymują na chwilę. Każą spojrzeć jeszcze raz. Uważniej. Dokładniej. I w tym sensie robią dokładnie to samo, co cała ta książka.
I być może właśnie dlatego, kiedy zamkniecie ostatnią stronę, będziecie mieli poczucie, że ta historia wcale się nie skończyła. Jeśli chcecie się przekonać, jak dzięki wspólnej sprawie mogą zmienić się relacje, a nawet coś więcej… zostawię tę bramę uchyloną.
Jeśli chcecie się dowiedzieć, gdzie znajduje się Zwykła 4 i czy w ogóle można na niej zamieszkać, czy naprawdę można mieć uczulenie na kalafiory i jak się żyje z dwiema śledzionami, ale bez wyrostka, to koniecznie zajrzyjcie do najnowszej książki Agaty Widzowskiej.
Bo kiedy traficie na ulicę Zwykłą 4, może się okazać, że trzeba jej szukać pod nieco innym adresem. A o tym najlepiej przekonać się już podczas lektury.
