Sen o Wenecji. Miasto, które śni pod wodą

Książkę otrzymałem do recenzji od wydawnictwa Tatarak.

Muszę przyznać, że książka Sen o Wenecji, z którą teraz spróbuję was zapoznać, sprawiła mi sporo kłopotów jako recenzentowi. Nie dlatego, że nie wiedziałem, jak o niej napisać, ponieważ pewien klucz interpretacyjny odkryłem już po pierwszej lekturze. Zastanawiałem się raczej, w jaki sposób zbudować narrację tej recenzji. Przede wszystkim dlatego, że w mojej ocenie jest to książka o wyjątkowo wysokich walorach estetycznych. To klasyczny art book, w którym warstwa wizualna nie stanowi jedynie dodatku do tekstu, ale jego integralną część, a może nawet dominantę kompozycyjną.

Za ilustracje odpowiada Stepan Zavřel, postać doskonale znana w środowisku ilustratorskim, prawdziwa legenda europejskiej ilustracji dziecięcej lat siedemdziesiątych. Autorką samego tekstu jest natomiast Mafra Gagliardi i właśnie relacja między słowem a obrazem wydaje się w tej książce szczególnie interesująca.

Nie jest to zresztą kwestia przypadkowa. Ostatnie recenzje, które publikowałem, również dotyczyły książek tworzonych przez ilustratorów lub opartych na bardzo silnym dialogu między narracją a warstwą wizualną. Wspominałem choćby Simonę Smatanovą, której teksty i obrazy funkcjonują w ścisłej symbiozie. W przypadku Snu o Wenecji mamy jednak do czynienia z czymś więcej niż tylko estetycznym współbrzmieniem obrazu i narracji. Gagliardi buduje opowieść przypominającą senne widowisko, pełne melancholii, subtelnej refleksji nad przemijaniem świata i ekologicznego niepokoju, podczas gdy ilustracje Zavřela nadają tej historii niemal baśniowy, oniryczny charakter. To misterna konstrukcja estetyczna, z którą współczesnemu odbiorcy, przyzwyczajonemu do narracji prostych, szybkich i natychmiastowych, może być naprawdę trudno się zmierzyć.

Sen o Wenecji jako art book i opowieść o przemijaniu

Tekst opowiadający o podróży Marca do podwodnej Wenecji jest moim zdaniem wielowymiarowym przykładem literatury dziecięcej, która łączy elementy fantastyki, edukacji ekologicznej, narracji inicjacyjnej, a także estetyki baśniowej. Jeśli jeszcze się nie zniechęciliście, sądzę, że przebrniecie również przez dalszą część tej recenzji, ponieważ właśnie w takim połączeniu tkwi największa siła tej książki. Zavřel tworzy historię pozornie prostą, ale pod powierzchnią tej opowieści kryje się znacznie więcej niż klasyczna dziecięca przygoda.

Utwór można interpretować zarówno jako opowieść przygodową skierowaną do młodego odbiorcy, jak i alegoryczną refleksję nad kryzysem klimatycznym, pamięcią kulturową oraz odpowiedzialnością człowieka za dziedzictwo cywilizacyjne. Konstrukcja tekstu wykorzystuje charakterystyczne dla literatury dziecięcej strategie narracyjne, które pozwalają połączyć funkcję poznawczą z emocjonalnym doświadczeniem odbiorcy. Co istotne, autor nie popada przy tym w dydaktyzm. Zamiast moralizować, buduje świat pełen obrazów, emocji i symboli, dzięki którym nawet bardzo młody czytelnik intuicyjnie wyczuwa, że podwodna Wenecja jest czymś więcej niż tylko fantastyczną scenerią.

Sen o Wenecji między baśnią, ekologią i inicjacją

Już początek opowiadania buduje atmosferę zagrożenia i niepokoju. Zimowy poranek, mgła oraz chłód tworzą przestrzeń symboliczną, w której codzienność dzieci zostaje naznaczona doświadczeniem katastrofy ekologicznej. Wenecja nie jest tutaj jedynie miejscem akcji, lecz staje się bohaterem zbiorowym i zarazem symbolem ginącej kultury. Narracja od pierwszych zdań akcentuje relację pomiędzy dziećmi a środowiskiem naturalnym. Dzieci obserwują stale podnoszący się poziom wody, co sugeruje ich szczególną wrażliwość na zmiany świata.

Literatura dziecięca bardzo często wykorzystuje perspektywę dziecka jako medium etycznego poznania rzeczywistości. Grzegorz Leszczyński podkreśla, że literatura dla młodych odbiorców tworzy przestrzeń dialogu pomiędzy doświadczeniem jednostkowym a kulturą, umożliwiając dziecku interpretację współczesnego świata poprzez obrazy symboliczne i emocjonalne¹.

Nauczycielka opowiadająca historię Wenecji pełni funkcję przewodnika po pamięci kulturowej. Jej opowieść ma charakter dydaktyczny, ale nie jest suchym wykładem historycznym. Narracja zostaje zbudowana na zasadzie mitu o utraconym raju. Wenecja jawi się jako miasto niezwykłe, „jak sen, jak raj umieszczony ponad wodą”. Tego rodzaju idealizacja przestrzeni odpowiada mechanizmowi baśniowej stylizacji, charakterystycznej dla literatury dziecięcej. Według Weroniki Kosteckiej oraz Macieja Skowery fantastyka dziecięca często wykorzystuje motyw cudownej przestrzeni, która stanowi metaforę ludzkich marzeń, ale równocześnie może ujawniać lęki związane z utratą bezpieczeństwa ².

Istotną rolę odgrywa tutaj opozycja pomiędzy przeszłością a przyszłością. Dawna Wenecja była symbolem potęgi, bogactwa i piękna, natomiast przyszła Wenecja staje się przestrzenią zatopioną i niemal postapokaliptyczną. Jednak tekst nie przedstawia katastrofy w sposób całkowicie pesymistyczny. Podwodne miasto nadal tętni życiem. Funkcjonują tam dzieci, ryby, artyści, mieszkańcy oraz niezwykłe stworzenia morskie. Dzięki temu narracja unika katastrofizmu typowego dla literatury dystopijnej i zachowuje charakter nadziei. To bardzo ważna cecha literatury dla dzieci, która nawet wobec tematów trudnych stara się zachować możliwość odbudowy świata.

Kluczowym momentem tekstu jest przejście od rzeczywistości codziennej do przestrzeni fantastycznej. Mała syrenka przybywa nocą do pokoju Marca i zabiera go do podwodnej Wenecji. Ten motyw inicjacyjny ma wyraźnie baśniowy charakter. Bohater opuszcza znany świat i wyrusza w podróż ku nieznanemu. W literaturze dziecięcej taka konstrukcja fabularna pełni funkcję edukacyjną oraz psychologiczną. Podróż pozwala dziecku zdobyć nową wiedzę, ale przede wszystkim prowadzi do przemiany świadomości. Jak zauważa Peter Hunt, literatura dziecięca bardzo często przedstawia proces dojrzewania poprzez metaforyczne przekraczanie granicy między światem codziennym a fantastycznym ³.

Fantastyka obecna w utworze nie służy wyłącznie eskapizmowi. Podwodna Wenecja stanowi alternatywną wizję przyszłości wynikającą z realnego zagrożenia klimatycznego. Narracja wykorzystuje estetykę baśni i marzenia, aby oswoić temat katastrofy ekologicznej. Dzięki temu dziecko może wejść w kontakt z trudnym problemem bez doświadczenia paraliżującego lęku. Motyw syrenki odwołuje się również do tradycji kulturowej związanej z morzem, tajemnicą oraz mediacją między światem ludzi a światem natury. Syrenka staje się przewodniczką po nowym świecie, ale również figurą wyobraźni ekologicznej.

Opis podwodnej Wenecji opiera się na poetyce cudowności. Miasto pozostaje rozpoznawalne, ale jednocześnie zostaje przekształcone przez wodę. Pałace, kościoły i place funkcjonują nadal, choć ich przestrzeń współtworzą algi, ryby oraz koralowce. Powstaje w ten sposób niezwykła hybryda kultury i natury. Można interpretować ją jako próbę wyobrażenia nowej harmonii między człowiekiem a środowiskiem. Woda nie jest wyłącznie siłą niszczącą, lecz także żywiołem transformacji. Taka ambiwalencja żywiołu wpisuje się w tradycję literackiej symboliki akwatycznej. Woda oznacza zarówno zagrożenie, jak i możliwość odrodzenia.

W warstwie stylistycznej tekst wykorzystuje liczne wyliczenia oraz obrazy sensoryczne. Narrator wymienia „mątwy, meduzy, świecące ryby, ukwiały, jeżowce i niebieskie algi”. Tego rodzaju enumeracje tworzą efekt bogactwa świata przedstawionego i intensyfikują doświadczenie odbiorcy. Adam Kulawik wskazuje, że wyliczenie jako figura stylistyczna może pełnić funkcję dynamizującą oraz wzmacniającą obrazowość tekstu ⁴. W analizowanym utworze wyliczenia budują zachwyt nad podmorskim światem i jednocześnie nadają narracji rytm przypominający dziecięce opowiadanie pełne ekscytacji.

Szczególnie interesujący jest sposób przedstawienia relacji między kulturą a naturą. Zabytki Wenecji zostają częściowo podporządkowane morskiemu środowisku, ale nie tracą swojej wartości. Kościół świętego Marka nadal zachwyca pięknem, a mozaiki błyszczą złotem nawet pod wodą. Tekst sugeruje, że kultura może przetrwać jedynie wtedy, gdy człowiek nauczy się współistnienia z naturą. W tym sensie opowieść ma wyraźny wymiar ekologiczny i etyczny.

Ważną funkcję pełnią także dzieci mieszkające pod wodą. Nie są one ofiarami katastrofy, lecz aktywnymi uczestnikami nowej rzeczywistości. Bawią się, pomagają rybom, uczestniczą w codziennym życiu miasta. Literatura dziecięca często przedstawia dzieci jako bohaterów zdolnych do adaptacji i moralnego działania. Jak podkreśla Natalia Kucirkova, dziecięca narracja rozwija się poprzez współuczestnictwo w tworzeniu znaczeń oraz emocjonalne zaangażowanie w opowiadaną historię ⁵. W analizowanym tekście młody odbiorca może identyfikować się z bohaterami, którzy mimo katastrofy nie tracą zdolności do zabawy i solidarności.

Szczególne znaczenie ma motyw sztuki i pamięci kulturowej. Pod wodą nadal działają malarze konserwujący obrazy niszczone przez wodę. Ten fragment ma wymiar metaforyczny. Ochrona dzieł sztuki oznacza ochronę pamięci i tożsamości. Nawet w świecie zagrożonym katastrofą ludzie nie rezygnują z troski o kulturę. Można dostrzec tutaj ideę dzieła otwartego w rozumieniu Umberta Eco. Tekst nie zamyka znaczeń w jednej interpretacji, lecz pozostawia odbiorcy możliwość aktywnego współtworzenia sensu ⁶. Podwodna Wenecja jest jednocześnie miejscem utraty i odnowy, ruiną oraz nową formą życia.

Narracja wykorzystuje także strategię realizmu magicznego. Fantastyczne elementy nie są traktowane jako całkowicie odrębne od codzienności. Marco przyjmuje obecność syrenki z pewnym zdziwieniem, ale szybko adaptuje się do nowej sytuacji. Granica między snem a rzeczywistością pozostaje płynna. Zakończenie opowiadania nie rozstrzyga jednoznacznie, czy podróż była snem, czy doświadczeniem realnym. Ta niejednoznaczność jest bardzo istotna. Umberto Eco pisał, że tekst literacki wymaga aktywności interpretacyjnej czytelnika, który współtworzy sens dzieła poprzez własne doświadczenie ⁷. Czytelnik dziecięcy zostaje zaproszony do samodzielnego rozstrzygnięcia statusu wydarzeń.

Motyw snu pełni również funkcję psychologiczną. Sen pozwala bohaterowi przepracować lęk związany z możliwością utraty miasta. Jednocześnie umożliwia transformację emocji w działanie. Marco budzi się z przekonaniem, że musi pomóc Wenecji. W ten sposób tekst realizuje funkcję etyczną. Literatura dziecięca nie ogranicza się tutaj do dostarczania rozrywki, lecz kształtuje postawę odpowiedzialności społecznej.

Sen o Wenecji jako fantastyczna lekcja odpowiedzialności

Warto zwrócić uwagę na symbolikę akwarium z dwiema złotymi rybkami. Przedmiot ten stanowi materialny ślad podróży i zarazem symbol pamięci. Ryby poruszające się w kółko przypominają ruch wspomnień, które „przychodzą i odchodzą”. Symbol ten można interpretować jako metaforę niepewności pamięci dziecięcej oraz granicy między wyobraźnią a doświadczeniem. W literaturze dziecięcej przedmioty często pełnią funkcję nośników emocji i znaczeń symbolicznych.

Tekst można analizować również w perspektywie ekologicznej pedagogiki. Narracja wyraźnie wskazuje odpowiedzialność człowieka za przyszłość Wenecji. Dzieci pod wodą mówią Marcowi, że ludzie „nie mogą dłużej czekać”. Jest to apel o działanie skierowany zarówno do bohatera, jak i do czytelnika. Literatura dziecięca coraz częściej podejmuje temat zmian klimatycznych i kryzysu środowiskowego, starając się budować świadomość ekologiczną młodych odbiorców. Analizowany utwór wpisuje się w ten nurt poprzez połączenie edukacji ekologicznej z estetyką fantastyczną.

Istotne znaczenie ma również sama Wenecja jako symbol kultury europejskiej. Miasto od wieków funkcjonuje w wyobraźni zbiorowej jako przestrzeń piękna, sztuki i historii. Zatopienie Wenecji oznaczałoby utratę części dziedzictwa kulturowego ludzkości. Narracja buduje emocjonalną więź między czytelnikiem a miastem, dzięki czemu problem ekologiczny zostaje przedstawiony w wymiarze osobistym i emocjonalnym.

W kontekście genologicznym tekst można określić jako opowiadanie fantastyczne z elementami baśni i narracji edukacyjnej. Michał Głowiński podkreślał, że gatunki literackie stanowią system reguł umożliwiających rozpoznanie określonych struktur znaczeniowych. Analizowany utwór łączy różne konwencje gatunkowe. Obecne są tutaj elementy baśniowe, przygodowe, ekologiczne oraz dydaktyczne. Ta hybrydyczność odpowiada współczesnym tendencjom literatury dziecięcej, która często przekracza tradycyjne podziały gatunkowe.

Narracja jest prowadzona prostym językiem, dostosowanym do młodego odbiorcy, ale jednocześnie wykorzystuje bogate obrazy poetyckie. Powtórzenia typu „How beautiful! How beautiful!” wzmacniają emocjonalność wypowiedzi i przypominają oralny charakter dziecięcego opowiadania. Styl tekstu opiera się na rytmiczności, wizualności oraz bezpośrednim odwoływaniu się do wyobraźni odbiorcy.

Ważną funkcję pełni także motyw wspólnoty. Podwodna Wenecja nie jest miejscem samotności, lecz przestrzenią współdziałania. Ludzie, dzieci i stworzenia morskie współistnieją w harmonii. Nawet katastrofa nie niszczy więzi społecznych. Taka wizja ma charakter utopijny i przeciwstawia się indywidualizmowi współczesnej kultury. Literatura dziecięca bardzo często wykorzystuje motyw wspólnoty jako fundament etycznego świata.

Interesujące jest również przedstawienie naukowców i techników próbujących ratować Wenecję. Tekst nie przeciwstawia nauki wyobraźni, lecz pokazuje ich współpracę. Fantastyczna opowieść zostaje zakorzeniona w realnym problemie wymagającym wiedzy i działania. Dzięki temu utwór zachowuje równowagę między marzeniem a odpowiedzialnością.

W perspektywie psychologicznej podróż Marca można interpretować jako proces dojrzewania emocjonalnego. Bohater zaczyna jako dziecko przestraszone wizją zatopienia miasta, ale kończy jako osoba świadoma konieczności działania. Fantastyczna przygoda prowadzi do przemiany wewnętrznej. Jest to klasyczny schemat inicjacyjny obecny w wielu tekstach dla dzieci.

Tekst realizuje również funkcję terapeutyczną. Problem katastrofy klimatycznej może budzić lęk u młodych odbiorców, jednak opowieść pozwala oswoić ten temat poprzez estetykę cudowności i nadziei. Hugh Crago wskazywał, że literatura dziecięca może pełnić funkcję biblioterapeutyczną, pomagając dziecku w przepracowywaniu trudnych emocji ⁸. Analizowany utwór oferuje model emocjonalnego radzenia sobie z niepokojem poprzez wyobraźnię, solidarność i działanie.

Opowiadanie o podwodnej Wenecji stanowi wielowymiarowy tekst literatury dziecięcej, który łączy estetykę baśniową z problematyką ekologiczną i kulturową. Fantastyczna podróż Marca pełni funkcję inicjacyjną, edukacyjną i terapeutyczną. Wenecja staje się symbolem zagrożonego dziedzictwa, ale także przestrzenią nadziei i transformacji. Tekst pokazuje, że literatura dziecięca może podejmować tematy trudne i współczesne, nie rezygnując z poetyckości, emocjonalności oraz otwartości interpretacyjnej. Dzięki połączeniu cudowności z refleksją nad odpowiedzialnością człowieka za świat utwór wpisuje się w nowoczesny nurt literatury dla dzieci, która nie tylko opowiada historie, lecz także kształtuje świadomość młodego odbiorcy.

Warto również wspomnieć, że książka oferuje coś więcej niż samą opowieść i ilustracje. Na końcu publikacji znajdziecie kod QR, po zeskanowaniu którego można udać się na wirtualny spacer po Wenecji śladami Štěpána Zavřela. To bardzo interesujące rozszerzenie lektury, szczególnie dla młodszych odbiorców. Pytania podczas spaceru zadają dzieci, natomiast odpowiedzi udziela przewodniczka Anna Domaradzka, prowadząc czytelnika przez miejsca związane zarówno z samym miastem, jak i twórczością ilustratora.

1. G. Leszczyński, Książki pierwsze. Książki ostatnie? Literatura dla dzieci i młodzieży wobec wyzwań nowoczesności, Warszawa 2012. ↩︎
2. W. Kostecka, M. Skowera, W kręgu baśni i fantastyki. Studia o literaturze dziecięcej i młodzieżowej, Warszawa 2017. ↩︎
3. P. Hunt, Understanding Children’s Literature, London 2005. ↩︎
4. A. Kulawik, Poetyka. Wstęp do teorii dzieła literackiego, Kraków 1994. ↩︎
5. N. Kucirkova, K. Sheehy, D. Messer, A Vygotskian perspective on parent–child talk during iPad story sharing. ↩︎
6. U. Eco, Dzieło otwarte, Warszawa 1994. ↩︎
7. U. Eco, Czytelnik modelowy, „Pamiętnik Literacki” 1987, nr 2. ↩︎
8. H. Crago, „Healing texts: bibliotherapy and psychology”, w: Understanding Children’s Literature, red. P. Hunt, London 2005. ↩︎