Niektóre książki od pierwszych stron próbują przyciągnąć uwagę za wszelką cenę. Pędzą. Krzyczą emocjami. Mnożą zwroty akcji, jakby bały się, że chwila ciszy mogłaby sprawić, iż czytelnik odwróci wzrok. Istnieją jednak również opowieści, które wybierają zupełnie inną drogę. Nie narzucają się. Nie walczą o uwagę efektami. Zamiast tego stoją trochę z boku i cierpliwie czekają, aż sami zdecydujemy się wejść do ich świata.
Do takich książek należy właśnie Kalafiornia mon amour Agaty Widzowskiej.
To jedna z tych historii, które nie spieszą się z opowiadaniem samych siebie. Zamiast efektownego otwarcia dostajemy coś znacznie cenniejszego. Uważność. Powolne budowanie świata przedstawionego. Relacje, które dojrzewają w swoim rytmie. Bohaterów, których trzeba dopiero poznać. I przestrzeń, która z pozoru wydaje się zwyczajna, ale z każdą kolejną stroną odkrywa przed czytelnikiem nowe znaczenia.
Bo właśnie od zwyczajności wszystko się tutaj zaczyna.
Ulica Zwykła 4 i świat, którego początkowo nie widać
Kamienica przy ulicy Zwykłej 4 mogłaby znajdować się wszędzie. W każdym mieście. Na każdej ulicy. To miejsce, obok którego przechodzi się bez większej refleksji. Numer na drzwiach. Klatka schodowa. Sąsiedzi mijający się w ciszy. Codzienność.
Agata Widzowska bardzo świadomie buduje ten świat właśnie w taki sposób. Bez pośpiechu. Bez spektakularnych wydarzeń. Pozwala czytelnikowi wejść do przestrzeni, która wydaje się niemal przezroczysta. I właśnie dzięki temu późniejsze wydarzenia wybrzmiewają tak mocno.
Na początku mieszkańcy kamienicy są dla siebie właściwie obcy. Numerami mieszkań. Krótkimi spojrzeniami na schodach. Cichą obecnością za ścianą. Zoja, jedenastoletnia bohaterka książki, patrzy na nich dokładnie tak, jak często patrzymy na innych ludzi we współczesnym świecie. Jak na tło.
I trudno się temu dziwić.
Żyjemy przecież coraz częściej obok siebie, a nie razem. Mijamy się codziennie, ale rzadko naprawdę się widzimy. Widzowska doskonale uchwyciła ten rodzaj miejskiej samotności, która nie wynika z fizycznego braku ludzi, lecz z braku relacji.
To właśnie dlatego powódź, która pojawia się w książce, ma tak ogromne znaczenie.
Powódź jako początek
Żywioł w literaturze bardzo często pełni funkcję graniczną. Burzy porządek świata. Zmusza bohaterów do działania. Odbiera złudne poczucie bezpieczeństwa i sprawia, że trzeba skonfrontować się z tym, co wcześniej było ukryte.
W Kalafiorni mon amour powódź działa dokładnie w ten sposób.
Nie jest wyłącznie tłem wydarzeń ani prostym elementem fabuły. To moment przejścia. Chwila, w której mieszkańcy kamienicy przestają być anonimowi. Muszą zacząć ze sobą rozmawiać, pomagać sobie i współistnieć.
Kamienica zaczyna przypominać symboliczną arkę.
Nie w sensie dosłownym, ale emocjonalnym i wspólnotowym. Miejsce, w którym ludzie wcześniej zamknięci w swoich światach zostają zmuszeni do współpracy. I właśnie wtedy okazuje się, że za każdym numerem mieszkania kryje się historia.
To jeden z najmocniejszych elementów tej książki.
Autorka pokazuje bowiem bardzo wyraźnie, że relacje nie rodzą się automatycznie. One wymagają doświadczenia, czasu i często także sytuacji granicznej, która pozwala zobaczyć drugiego człowieka naprawdę.
Bohaterowie, których chce się poznawać
Ogromną siłą Kalafiorni mon amour są bohaterowie. Nie są jednowymiarowi. Nie pełnią wyłącznie funkcji komicznych czy symbolicznych. Każdy z nich wnosi do opowieści własną historię, emocje i sposób patrzenia na świat.
Śpiewaczka operowa z kurą na balkonie początkowo wydaje się jedynie zabawnym elementem tej opowieści. Ekscentryczną sąsiadką, która ma w sobie coś groteskowego. Z czasem jednak okazuje się, że pod tą pozorną dziwnością kryje się znacznie więcej.
Podobnie jest z malarzem Salwadorem. Już samo imię przywołuje skojarzenia z surrealizmem i światem Salvadora Dalego. To bohater, który wnosi do książki niezwykle ciekawy wymiar wyobraźni i sztuki. Dzięki niemu rzeczywistość zaczyna momentami wymykać się logice. Pojawia się przestrzeń snu, obrazu i skojarzeń.
I właśnie tutaj bardzo mocno wybrzmiewa jedno z najważniejszych zdań tej książki, wypowiedziane przez Zoję:
„Szkoda, że nie można tak zwyczajnie wchodzić do obrazów”.
To zdanie jest właściwie kluczem do całej opowieści.
Pokazuje, jak wielką rolę odgrywa tutaj wyobraźnia. Literatura nie jest przecież wyłącznie opowiadaniem historii. Jest możliwością wejścia do innego świata. Doświadczenia czegoś, czego nie moglibyśmy przeżyć w codzienności.
Agata Widzowska doskonale rozumie ten mechanizm.
Kalafiornia mon amour, czyli wspólnota budowana od podstaw
Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów książki jest oczywiście tytułowa Kalafiornia. Restauracja Tadeusza Podjadka, której mottem mogłoby być hasło „Pora na kalafiora”.
Na pierwszy rzut oka wszystko brzmi absurdalnie i komicznie. Restauracja oparta na jednym warzywie? Trudno nie potraktować tego pomysłu z przymrużeniem oka.
Ale właśnie w tym tkwi siła tej książki.
Kalafiornia szybko przestaje być wyłącznie zabawnym konceptem. Staje się miejscem spotkania. Przestrzenią wspólnoty. Symbolem budowania czegoś razem.
To bardzo ciekawy motyw, bo pokazuje, że wspólnota nie zawsze rodzi się z wielkich idei i spektakularnych wydarzeń. Czasem zaczyna się od rzeczy małych. Od jedzenia. Rozmowy. Wspólnego działania.
Tadeusz Podjadek jest zresztą jedną z tych postaci, które wnoszą do książki ogromną ilość ciepła. Humor związany z kulinariami działa tutaj świetnie i pozwala rozładować napięcie pojawiające się w bardziej dramatycznych momentach opowieści.
Humor, który nie odbiera powagi
Widzowska bardzo umiejętnie operuje humorem. To nie jest komizm nachalny ani przesadnie przerysowany. Raczej subtelny, sytuacyjny i niezwykle naturalny.
Przykładem może być choćby słynna „dieta pudelkowa”, która staje się jednym z tych językowych żartów, wywołujących autentyczny uśmiech zarówno u młodszych, jak i starszych czytelników.
Ale humor w tej książce ma jeszcze jedną funkcję.
Działa jak wentyl bezpieczeństwa.
Pozwala bohaterom oswoić lęk i napięcie związane z katastrofą. Dzięki temu książka nie staje się przytłaczająca, mimo że dotyka bardzo poważnych tematów.
Literatura dziecięca, która traktuje czytelnika poważnie
To, co szczególnie cenne w Kalafiorni mon amour, to sposób, w jaki autorka traktuje młodego odbiorcę.
Nie upraszcza świata bardziej, niż to konieczne. Nie podaje gotowych odpowiedzi. Nie moralizuje.
Zamiast tego zostawia przestrzeń na własne przeżywanie i interpretację.
I właśnie dlatego książka działa na kilku poziomach jednocześnie.
Dla dzieci będzie przede wszystkim opowieścią o przygodzie, relacjach i emocjach. O pierwszym zauroczeniu, tęsknocie i potrzebie bliskości.
Dla dorosłych stanie się historią o samotności, wspólnocie i współczesnym życiu społecznym.
To książka, którą naprawdę można czytać razem.
I właśnie podczas wspólnej lektury najmocniej widać jej siłę.
Wiersze i piosenki, czyli znak rozpoznawczy Agaty Widzowskiej
W książce Agaty Widzowskiej nie mogło oczywiście zabraknąć tego, co od lat jest jednym z najbardziej charakterystycznych elementów jej twórczości, czyli wierszy i piosenek.
To właśnie one wprowadzają do opowieści dodatkowy rytm i muzyczność. Sprawiają, że historia zaczyna wybrzmiewać nie tylko fabularnie, ale również emocjonalnie.
Teksty piosenek pojawiające się w książce nie są jedynie ozdobnikiem. Budują klimat, pogłębiają charakter bohaterów i pomagają czytelnikowi jeszcze mocniej wejść do świata przedstawionego.
Niektóre z nich mają w sobie coś z dziecięcej zabawy językiem, inne przypominają niemal melancholijne ballady o relacjach i codzienności.
To bardzo ważny element tej książki, bo pokazuje, że literatura dziecięca może być wielowymiarowa także pod względem formy.
Książka, która uczy także praktycznie
Warto wspomnieć jeszcze o jednym niezwykle ciekawym aspekcie tej publikacji.
Kalafiornia mon amour nie kończy się wyłącznie na warstwie fabularnej.
Autorka umieszcza w książce przepisy kulinarne oraz zestaw praktycznych wskazówek dotyczących zachowania w sytuacji zagrożenia. Czytelnik dowiaduje się między innymi:
- gdzie należy dzwonić podczas kryzysu,
- jak zabezpieczać żywność,
- jakie rzeczy warto mieć przygotowane,
- jak zachować się podczas powodzi.
Dzięki temu książka staje się czymś więcej niż literacką opowieścią.
To swoisty przewodnik przetrwania dla najmłodszych.
Taki, z którego mam nadzieję nigdy nie będą musieli korzystać, ale który może pomóc oswoić lęk i pokazać, że wiedza daje poczucie bezpieczeństwa.
Ilustracje, które oddychają razem z tekstem
Ogromne znaczenie mają także ilustracje Pauliny Płuciennik.
To ilustracje niezwykle oszczędne, ołówkowe, delikatne. Na pierwszy rzut oka wręcz niepozorne. Ale im dłużej się im przyglądamy, tym więcej zaczynamy dostrzegać.
Detale. Gesty. Napięcia między bohaterami.
Bardzo ważny jest również sam papier, na którym wydano książkę. Szary, lekko surowy, sprawia, że ilustracje wyglądają jak naturalna część świata przedstawionego.
Nie konkurują z tekstem.
Oddychają razem z nim.
I właśnie dzięki temu całość tworzy niezwykle spójną estetycznie opowieść.
Książka, która zostaje
Kalafiornia mon amour nie jest książką, którą odkłada się i natychmiast zapomina.
To historia, która zostaje w czytelniku.
Powoli osiada. Wraca po czasie. Zmusza do myślenia o relacjach, sąsiedztwie, samotności i wspólnocie.
Bo nagle okazuje się, że ulica Zwykła 4 może znajdować się wszędzie.
Być może nawet obok nas.
I może właśnie dlatego ta książka działa tak mocno.
Bo mówi o rzeczach bardzo zwyczajnych. A jednocześnie niezwykle ważnych.
Jeśli chcecie dowiedzieć się, czy naprawdę można zamieszkać przy Zwykłej 4, czy można mieć uczulenie na kalafiory, jak wygląda życie z dwiema śledzionami, ale bez wyrostka i dlaczego Black Hawk pojawia się nad kamienicą, koniecznie sięgnijcie po najnowszą książkę Agaty Widzowskiej.
Bo kiedy już traficie na ulicę Zwykłą 4, może się okazać, że wcale nie będziecie chcieli stamtąd wychodzić.